Jean-Paul Roux. Orta Asya: tarih ve uygarlık (2001)

Jean-Paul Roux. Orta Asya: tarih ve uygarlık (2001)
Title:Orta Asya: tarih ve uygarlık=L’Asie centrale: histoire et civilisations
Author:Jean-Paul Roux
Translator:Lale Arslan
Editor:
Language:Turkish
Series:Kabalcı Yayınevi: 171, İnceleme dizisi: 31
Place:İstanbul
Publisher:Kabalcı Yayınevi
Year:2001
Pages:502
ISBN:9758240357
File:PDF, 5.38 MB
Download:Click here
Orta Asya büyük bir uygarlık merkezi, güçlü düşünce akımlarına, dehalara, bilime ve sanata hayat veren özel diyarlandardır. Zerdüşt bu topraklarda doğmuş, Hint ve Helen burada birleşip Yunan-Buda sanatını oluşturmuştur. Evrensel dinin inananları başka coğrafyalara birbirine düşerken, bu topraklarda büyük uyum içinde yaşamış ve bize hoşgörü dersi vermiştir. Sogdiyana, Çin ve Hindistan’ın birleşimini adında boşuna çağrıştırmayan Serinde uygarlığı burada filizlenmiştir. İslam dünyasının en büyük bilgini El Biruni, eşsiz üstat İbn Sina, ilk İranlı şair Rudaki, gezgin İbn Batuta, Şehname’nin yazarı büyük şair Firdevsi ve modern zamanın ilk gökbilimcisi Uluğ Bey, hepsi Orta Asya’dan çıkmıştır. Pek çoğu yitip giden ama, adları belleğimizden çıkmayan şehirler: Kuteybe, Hoten, Horasan, Baktra, Buhara, Semerkant…

Orta Asya üzerine pek çok çalışması bulunan çağdaş Fransız Türkolog Jean-Paul Roux bu incelemesinde yalnızca Türklerin, Tibetlilerin, Moğolların, Baktralıların, Kuçanların, Hotenlilerin, Turfanlıların, Moğolların, Arapların, Çinlilerin ve diğer halkların değil, tüm bu halkların oluşturduğu Orta Asya’nın tarihini anlatıyor. Tarihin yanı sıra kültürel olgulara da özel bir önem veren Roux, rekli dili ve zengin kaynakçasıyla doyurucu bir çalışma sunuyor.

lÇlNDEKlLER
ÖNSÖZ … 11
GlRlŞ … 14
1. BÖLÜM: ÜLKE … 22, Moğolistan … 23, Kansu … 24, Sin-kiang (Çin Türkistanı) … 25, Tibet …25, Batı Türkistan … 26, Afganistan … 27, Orta Asya Geçit Yolları … 27, Bozkırlar ve Vahalar … 30, Uzakdoğu Yolları … 31, Harezm ve Baktra … 33, lran Yolları … 35
2. BÖLÜM: ORTA ASYA HALKLARI … 36, Hint-Avrupalılar ve Altaylılar … 36, Göçebeler ve Yerleşikler … 37, Göçebe Ordusu … 38, Ölüm … 41, Kendilerini Savunan Yerleşikler … 42, Gog [Ye’cüc] ve Magog [Me’cüc] … 43, lran ve Turan … 44, Barbarların Portreleri … 45, Günlük Yaşam … 47, Göçebe Ekonomisi … 48, Göçebelik … 49, Yurt … 50
3. BÖLÜM: BOZKIR SANATI VE DlNLER … 52, Hayvanlar … 52, Bozkır Sanatının Bütünlüğü … 53, Elimizdeki Örnekler … 53, Mazdeizm … 55, Bozkır Dini … 58, Şamanizm … 59, Kozmogoniler … 60, Gök Tanrı … 61, Panteon … 62, Ruh … 62, Tapınç … 63, Cenaze Törenleri … 64
4. BÖLÜM: DOĞUYLA BATININ KARŞILAŞMASI … 66, Ahamenidler … 68, Oxus Hazinesi, 70 O Asya’da Yunanlılar, 72 O lskender’in
Seferleri, 72 O Roxane, 75 O Bir Destanın Sonu, 76 O Helenizm, 77 O Ay
Hanım, 80 O Seleukoslar, 8 1 O Partlar ve Yunan-Baktra Krallığı, 82 O Asoka,
85 O Buda, 86 O Budizmin Yayılışı,· 87
5. BÖLÜM: ÇlNLlLER VE KUZEY BARBARLARI … 88, Çin Şi Huang Ti, 88 O Hiong-nu’lar, 89 O Teoman ve Mete, 90 O Yue-çi’ler
ve Hiong-nu’lar, 9 1 O Pazırık, 92 O Partlar ve Seleukoslar, 94 O Sakaların
Gelişi, 95 O Hiong-nu’ların ve Çinlilerin Çarpışması, 96 O !pek Yolu’nun
Açılışı, 97 O Çin Serinde’de, 98 O Arsakidler, 102
6. BÖLÜM: KUÇANLAR VE BUDlZMlN ZAFERİ … 104, Kuçan lmparatorluğu’nun Kuruluşu, 1 04 O Kanişka Dönemi, 105 O Surh
Kotal ve Toprakkale, 108 O Begram, 109 O Afganistan’da Budizm, 1 10 OŞotorak ve Hadde, 1 12 O Bamiyan, 1 13
7. BÖLÜM: GÖÇEBELER DÖNEMİ … 115, Li ling, 1 1 5 O Vuhuanların Başkaldırısı, 1 1 5 O Hiong-nu’ların Bölünüşü, 1 16
O Hiong-nu Uygarlığı, 1 17 O Hiong-nu’ların Çöküşü, 1 19 O Sienpiler, 120
O IV. yüzyılın Büyük istilaları, 120 O Huan-huanlar [Avarlar], 1 2 1 O
Eftalitlerin Ortaya Çıkışı, 123 O Sasaniler, 1 24 O Eftalitlerin tlerleyişi, 1 26
8. BÖLÜM: TÜRK EGEMENLİĞİ … 129, Tu-kiu’lerin Yeniden Dirilişi, 129 O Söylencelere Göre Tu-kiu’lerin Kökeni,
130 O Bugut Yazıtı, 1 32 O Sogdların Etkisi, 1 34 O İmparatorluğun Kuruluşu,
135 O İranlılar, Türkler ve Bizanslılar, 136 O Tekelin Sonu, 138 O Tukiu’lerin
Gücü, 139 O İmparatorluğun Parçalanma􀕷ı, 140 O Çinlilerin
Serinde’ye Dönüşü, 141 O Batı Türkistan’da Çinliler, 142 O Budist Hacılar,
143 O Tu􀕸kiu’lerin Yeniden Doğuşu, 144 O Büyük bir Türk Beyi, 145 O
ikinci Tu-kiu İmparatorluğu, 146 O Tu-kiu’lerin Yazıtları, 149
9. BÖLÜM: TlBET’İN DOĞUŞU … 152, Tarihi Öncesinde Tibet, 1 52 O Gcüg, 1 53 O Budizmin Tibet’e Girişi, 1 54 O
Devletin Kuruluşu, 1 5 5 O Lasa Konsili, 1 58 O Tibet İmparatorluğu, 1 58
10. BÖLÜM: VAHA UYGARLIĞI … 162, Dil, 163 O Ticaret, 1 64 O Tarım, 165 O Nüfus, 166 O Ordu, 167 O Yaşama
Sevinci, 168 O Dinsel Hayat, 169 O Sogd Resim Okulu, 1 7 1 O Üç Büyük
Sogd Şehri, 173 O Serinde Sanatı, 1 74 O Miran, 175 O Hoten, 1 76 O Turfan,
177 O Kuça, 177 O Tumşuk, 178
1 1. BÖLÜM: ARAP lŞGALİ … 180, Arapların Orta Asya’ya Gelişi, J80 O Kuteybe, 182 O Çin lşgali, 184 O
Emevilere Karşı Ayaklanmalar, 185 O Ebu Müslim ve Abbasilerin isyanı, 186
O Talas Savaşı, 190 O İntikam Ayaklanmaları, 192 O Bermekiler ve Doğu
li:an,-194
·12. BÖLÜM: UYGURLAR VE KIRGIZLAR … 197, Tu-kiu’lerin Çöküşü, 197 O Uygur lmparatorluğu’nun Kuruluşu, 198 O Anlu-
şan, 200 O Manicilik, 201 O Uygurlarda Manicilik, 203 O Uygurların
Çöküşü, 205 O Kırgızlar, 206 O Kırgız Kültürü?, 207
1;3. BÖLÜM: UYGURLARIN YÜKSELlŞt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 1 1
Hitaylar, 2 1 1 O Uygurların Başka Diyarlara Göçü, 2 1 2 O Kansu Uygurları,
2 1 2 O Sin-kiang Uygurları, 2 1 3 O Tarım’da Uygur Uygarlığı, 214 O Orta
Asya’da Hıristiyanlık, 2 1 5 O Nesturilik, 2 1 7 O Orta Asya’da tık
Hıristiyanlar, 2 1 8 O Bezeklik, 220 O Tarım’daki Uygur Kü􀕹türü, 223
BÖLÜM: EVRENSEL DlNLERİN GELlŞİMl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
Tibet’te Budizme Tepki, 225 O ·Tibet lmparatorluğu’nun Çöküşü, 227 O
Tangutlar, 228 O Tibet’le Budizmin İkinci Doğuşu, 229 O Lamalar ve
Manastırlar, 230 O Eskiler ve Bon, 232 O Samaniler, 233 O lran Etkisi, 236
O Bin Yıla Yaklaşırken, 239 O Hıristiyanlığın Yükselişi, 239 O Müslüman
Propagandası, 242
1 5. BÖLÜM: MÜSLÜMAN TÜRK İMPARATORLUKLARININ DOCUŞU . . . . .. . . . . . 244
Karahanlılar, 244 O Gazneliler, 246 O Gazneli Mahmud, 247 O Hindistan –.,
Seferleri, 247 O Harezmşahlar, _249 O Selçuklular, 250 O Çatışmaların
Nedenleri, 252
BÖLÜM: İMPARATORLUKLARIN İYİ VE KÖTÜ ZAMANLARI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253
Türklerin Savaşı, 253 O SelÇuklu lmparatorluğu’nun Doğuşu, 254 O
Selçuklular Sogdiyana’da, 256 O Karahitaylar, 258 O Karahitayların Yönetimi,
26 1 O Peki ya Harezm?, 262 O Gurlular, 264
BÖLÜM: İSLAM TOPRAKLARINDA TÜRKLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267
İran Kültürünün Direnişi, 267 O Harezm’in Türkleşmesi, 268 O Türk
Edebiyatı, 269 O Türklere Özgü Nitelikler, 270 O Kadınların Durumu, 272
BÖLÜM: ORTA ASYA’DA KLASİK İSLAM UYGARLICI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276
Doğuş, 276 O Arap Bilimi, 277 O Felsefe, 279 O Edebiyat, 281 O Hadisler,
282 O Gizemcilik, 283 O Mimari, 285 O Medrese Sorunu, 289 O Heykel ve
Resim Sanatı, 290 O Minyatür Sanatları, 293
BÖLÜM: CENGİZ HAN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
XII. Yüzyılda Moğolistan, 295 O llk Moğol İmparatorluğu, 295 O Timuçin,
296 O Fetihler, 297 O Kökötçü, 299 O Batıya Doğru Yürüyüş, 299 O Son
Sefer, 303 O Miras, 304
BÖLÜM: MOCOL EGEMENLlCl. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
Ögedey, 306 O Güyük, 309 O Möngke, 310 O Kubilay, 3 1 1 O Ayrılıklar,
3 1 2 O İmparatorluk, 3 1 3 O Elçiler, 3 1 5 O Misyonerler, 316 O Tüccarlar, 31 7 O Hoşgörü, 3 1 8 O Musevilik, 3 1 9 O Hıristiyanlık, 3 1 9 O İslamiyet, 320
O Budizm, 321 O Moğol Egemenliği Altında Tibet, 322
BÖLÜM: ÇACATAY HANLICI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
İç Savaş, 324 O Kaydu, 325 O Timur Olcaytu Kaydu’ya Karşı, 326 O XIV.
Yüzyılın Başında Çağatay Hanlığı, 328 O XIV. Yüzyılda Çağatay Hanlığı, 329
O İslamiyetin Ağırlığını Koyması, 331 O Moğolistan Hanlığı, 332 O
Maveraünnehir, 333 O Hanlıkta Birliğin Kurulması, 335
BÖLÜM: TİMUR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337
Moğolistan’a Dönüş, 337 O Tibet, 338 O Timur’un İktidara Gelişi, 339 O
Moğolistan’ın Sorunları, 341 O Toktamış, 341 O İran’ın Fethi ve Yine
Toktamış, 342 O Bozkır Seferleri, 344 O Büyük Zaferler, 345 O Ele
Geçmeyen Çin, 34 7
BÖLÜM: XV. YÜZYILDA ORTA ASYA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
Timur’un Ardından, 349 O Şahruh, 350 O Şeybaniler, 351 O Ebu Said ve
Sultan Hüseyin Mirza, 352 O Çağataylar, 353 O Yunus Han, 353 O Ahmet
Han ve Mahmut Han, 354 O Oyrat İmparatorluğu, 355 O Oyratların Çöküşü,
356 O Cengizoğullarının Yeniden Kuruluşu: Dayan Han, 356
BÖLÜM: TlMUR DÖNEMİ RÖNESANSI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ; . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 358
Timurluların İki Cepheli Yapısı, 358 O Göz Kamaştıran Şenlikler, 359 O
Müzik, 360 O Tüm Kusurlar, 360 O Oyunlar, 361 O Özgür Düşünce,
Şamanizm, İslamiyet ve Başka Mezhepler, 362 O Rönesans, 363 O Bilim, 363
O Edebiyat, 364 O Resim Sanatı, 365 O Mimari, 366 O Endüstriyel Sanat,
368
BÖLÜM: BUHRANLI 1 500’LÜ YILLAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370
Üç Büyük Adamın Portresi, 370 O XV. Yüzyıl Sonu, 371 O Özbek İşgali, 373
O Kabil Hükümdarı, 374 O Herat’ın Yardım Çağrısı, 374 O Şah İsmail’in
Gelişi, 375 O Babur’ün Maveraünnehir’e Dönüşü, 376 O Yön Değiştiren
Ticaret, 378
.26. BÖLÜM: İSLAMİYET VE BUDİZM ORTA ASYA’YI PAYLAŞIYOR . . . . . . . . . ; . . . . . . 380
XVI. yüzyıllarda Şeybaniler, 380 O Hive. Hanlığı, 381 O Şeybanilerin Eseri,
382 O Büyük Bir Sanat Şehri: Buhara, 382 O Moğolistan, 384 O Altan Han,
385 O Moğolların Budizme Dönüşü, 386 O Dalay Lamalar, 387 O
Şamanizmin Gerileyişi, 389 O Erdene-zü, 389
BÖLÜM: TEHLl􀕺ELERlN ORTAYA ÇIKIŞI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391
Mançular, 39l O Yaşayan Buda, 392 O Volga Kalmukları, 393 O Tibet
Kalmukları, 394 O Galdan ve Çungarya Devleti, 395 O 1 700’lü Yıllarda Tibet
Krizi, 397 O Çinlilerin Gerçekleşen Rüyası, 397 O Rusların Ortaya Çıkışı,
398 O Canoğulları ve Sanatları, 400 O Hive, 402 O Nadir Şah, 403 O
Afganistan’ın Doğuşu, 404 O lngiliz lşgali, 405 ·
28. BÖLÜM: SÖMÜRGECİLİK … 407, Rusya’nın Hanlıkları lşgali … 407, Tampon Devlet … 408, Özgürlük Aşkı … 410, Çin Sömürgeciliği … 412, Rus Sömürgeciliğinin ilk Yılları … 413, Rus Devriminden Önce … 414, Bolşevik Devrimi … 416, SSCB … 417, Rusya Yayılıyor … 419, Ve Moğolistan … 419
29. BÖLÜM: GÜNCEL SORUNLAR … 422, Afganistan’a Sovyet Müdahalesi … 422, SSCB’nin Çöküşü … 424, Etnik Sorun … 426, ldeolojiler … 430, Zengin Ülkeler … 431, Sovyetlerin Dağılmasının Ardından Moğolistan … 432, Çinlilerin Tepkisi … 434, Yeni Bir İpek Yolu? … 436
SONSÖZ … 439
KRONOLOJl … 441
KAYNAKÇA … 448
SÖZLÜKÇE … 469
HARlTA LlSTESl … 473
DlZlN … 474