Bayandurlu sultan Uzun Həsənin öz soyu və elinin tarixinə dair yazdırdıqları

Kitab–i Diyarbəkriyyə (fars. کتاب دیاربکریه) — Uzun Həsənin əmri ilə hicri 875–ci (miladi 1470/1471–ci) ildə yazılmağa başlanılmış və onun ölümündən sonra tamamlanmış Ağqoyunlu xanədanlığının tarixi haqqında Əbubəkr Tehrani tərəfindən farsca yazılmış əsərdir. Bu əsərdə müəllif Uzun Həsənin babası Osman bəydən başlamaqla Hz. Adəmə qədər 70 əcdadının adını göstərmişdir. Əlbəttə təxmini anlaşılır ki, 55-cü babası olan (Oğuz xanın atası) Qara xandan öncə gələnlərin adı islami şərqin ənənəsinə uyğun davam etdirilmişdir (daha doğrusu “uydurulmuşdur”).

Uzun Həsənin 23-cü babası haqqında əsərdə yazdırdıqları[1]:

İyirmi üçüncü: Sonqur bəy. O, peyğəmbərlərin sonuncusu və başçısı Məhəmməd ibn Abdullah ibn Əbdülmütəllibin — ona və nəslinə salam olsun ! — dövründə hakimiyyətdə olub. O, tövhid tərəfdarı idi, lakin islama dəvət edilməmişdi. Daim kafirlərlə vuruşmuşdu, çoxlu eli, obaları və qəbilələri var idi. Yetmiş il Türküstanda hökmdar olub. Qıbçaq çölünə gəlib iyirmi il oranın yaylaq və qışlaqlarında olub. Ondan sonra Alagöz yaylağınaGöyçə dənizinə tərəf gəlmiş, bu sərhəddə kafirlərlə müharibə etmişdi. Döyüşlərin birində ona ox dəymiş və o, Allahın dəvətini qəbul etmişdi.

Uzun Həsən özünün 52-ci babası saydığı (Oğuz xanın nəvəsi, Gün xanın oğlu) Bayandur xan haqqında əsərdə yadırdıqları[2]:

Əlli ikinci: Padşah Bayandur xan. O, öz padşahlığı dövründə İran, Turan, Rum, Şam, Misir, Əfrənc, Xətay, Dəşti–Qıpçağı tamamilə fəth etmişdi. Becənaq onun kiçik qardaşı idi və onu Sayramda öz canişini təyin etdi, özü isə Qarabağ qışlağınaGöyçə dəniz yaylağına yollandı. Böyük qurultay çağırdı, çoxlu camaat yığdı və əzəmətli məclis qurdu. Çox böyük qızıl çadır qurdu ki, türkcə buna “ban ev” deyirlər. Yüz iyirmi min erkək qoyun, doqquz min madyan, on səkkiz min inək kəsildi. Üç su hovuzunu (türkcə buna “göl” deyirlər), birini şərbət, birini süd, o birini də saf bal ilə doldurdu və bunlar hamının ixtiyarına verildi. Həddən ziyadə qızıl və gümüş, beş yüz naxışlı kəmər və kəmərlərin üstündə qızıl və gümüş qılınclar bəxşiş etdi. Məmləkətini öz övladları arasında onların qabiliyyətlərinə görə böldü. Bir neçə gündən sonra Allahın dəvətini qəbul etdi.

Uzun Həsənin 54-cü babası Oğuz haqqında yazdırdıqları[3]:

Əlli dördüncü: Oğuz. Allahdan qorxan, pak bir padşah idi. İran, Turan, Şam, Misir, Qıbçaq çölü, Hindistan, Kəşmir, Xətay, Türküstan və yer üzərindəki digər məmləkətləri öz ölkəsinə çevirdi. Altmış il dünyanı gəzdi. Alınmaz qalaları fəth etdi. Çoxlu ölkələr tutub təmizlədikdən sonra Sayram şəhərinə qayıtdı. Bura onun əsl məskəni idi. Geri qayıdıb çoxlu camaat yığdı. Parıltısı Ayın üzərinə düşən çoxlu çadırlar qurdu. … Bu toyda yüz iyirmi min qoç, doqquz min madyan at, on səkkiz min inək sərf olundu. Orduya və qəbilə başçılarına nəğd qızıl və gümüş paylandı. Məmləkətini oğlanlarına verdi. Göyçə dəniz tərəfdə əcəl “Allahın müəyyən etdiyi vaxt mütləq gələcəkdir” ayəsinə uyğun olaraq, atını onun üstünə çəkdi və onu bu fani dünyadan əbədi dünyaya apardı.

İstinadlar:

[1] Əbubəkr Tehrani, 1998, s. 43
[2] Əbubəkr Tehrani, 1998, s. 46
[3] Əbubəkr Tehrani, 1998, s. 46-47

Ədəbiyyat:

Əbubəkr Tehrani. Kitabi–Diyarbəkriyyə. Fars dilindən tərcümə edən, ön söz və şərhlərin müəllifi R. Şükürova; Redaktor: O. Əfəndiyev. Bakı: “Elm” nəşriyyatı, 1998, 336 s. ISBN 5806609359

Related posts:

Ali Karamustafa. Who were the Türkmen of Ottoman and Safavid lands? An overlooked early modern ident...
Мухаммад-Казим. Поход Надир-шаха в Индию: извлечение из Та’рих-и ‛аламара-йи надири (1961)
Eralp Erdoğan. Safevi Devleti'nin askeri teşkilatı. Doktora tezi (2015)
Sertaç Sarıçiçek. Safeviler döneminde İran'da Avşarlar. Yüksek lisans tezi (2016)
Furūd Khusravī Chiyānah. Tārīkh-i īl-i Qarāpāpāq (H. 1389)
Kara Çelebizâde Abdülaziz Efendi. Ravzatü'l-ebrâr el-mübeyyen bi hakāiki'l-ahbâr (H. 1248)
Ahmet Keven. Yavuz Sultan Selim dönemi: Anadolu'da Kızılbaşlık ve Kızılbaşlar. Yüksek lisans tezi (2...
Nurdan Çimen. Abdülaziz Karaçelebi-zâde'nin Tarih-i Ravzatü'l-Ebrar'ı, metin-tahlili. Yüksek lisans ...
İbrahim Özgül. Kara Çelebi-Zâde Abdülaziz Efendi'nin Ravzatü'l-Ebrâr adlı eseri (1299-1648) tahlil v...
Ömer Kucak. Zafernâme (Tarihçe-i Feth-i Revan ve Bağdad). Yüksek lisans tezi (2007)
Turgay Koçak. Osmanlı-Safevi mücadelesinde askeri harekat alanı ve muharebeler: 1578-1590. Yüksek li...
Pınar Koçyiğit. Resimli bir Osmanlı gazânâmesi: Gelibolulu Mustafa Ali (1541-1600) ve Nusretnâme'si ...
Yalçın Büyükyıldırım. Çaldıran Savaşı ve Anadolu Alevileri üzerindeki etkileri. Yüksek lisans tezi (...
Çetin Sungur. Rahimizade İbrahim Harimi Çavuş'un "Zafername-i Sultan Murad Han" adlı eserinin transk...
Mustafa Tanrıverdi. Karapapakların Anadolu'ya göçü (1877-1914). Yüksek lisans tezi (2009)
Арунова М. Р., Ашрафян К. З. Государство Надир-шаха Афшара (1958)
André de Claustre. Histoire de Thamas Kouli-Kan, roi de Perse. Nouvelle édition (1743)
Иоанн де Галонифонтибус. Сведения о народах Кавказа, 1404 г. (1980)
Lajos Tardy. The Caucasian Peoples and their neighbours in 1404 (1978)
Mustafa Karanfil. Harimi'nin Zafername ve Gonca'sına göre Özdemiroğlu Osman Paşa. Yüksek lisans tezi...
Աբրահամ Երևանցի. Պատմութիւն պատերազմացն 1721-1736 թ. (1938)
Mehmet Münir Aktepe. 1720-1724 Osmanlı-İran münâsebetleri ve silâhşör Kemânî Mustafa Ağa’nın Revân f...
Томас де Ваал. Черный сад: Армения и Азербайджан между миром и войной (2005)
Աբրահամ Կրետացի. Պատմագրութիւն անցիցն իւրոց եւ Նատր-Շահին պարսից (1870)
Աբրահամ Կրետացի. Պատմութիւն Անցից: Առարկութիւն ընդդէմ ախտացելոց յախտս մանիքական մոլութեան (1796)
Histoire de Nader Chah, connu sous le nom de Thahmas Kuli Khan, empereur de Perse. Seconde partie (1...
Histoire de Nader Chah, connu sous le nom de Thahmas Kuli Khan, empereur de Perse. Premier partie (1...
The history of the life of Nader Shah, king of Persia: extracted from an eastern manuscript (1773)
George A. Bournoutian. From the Kur to the Aras: A Military History of Russia’s Move into the South ...
A History of Qarabagh: an annotated translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi's Tarikh-e Qaraba...