İbrahim Ethem Atnur. Osmanlı idarəçiliyindən Sovet idarəçiliyinə qədər Naxçıvan, 1918-1921 (2013)

İbrahim Ethem Atnur. Osmanlı idarəçiliyindən Sovet idarəçiliyinə qədər Naxçıvan, 1918-1921 (2013)
Title:Osmanlı idarəçiliyindən Sovet idarəçiliyinə qədər Naxçıvan (1918-1921)
Author:İbrahim Ethem Atnur
Translator:Azərbaycan dilinə çevirən: Qənirə İzzətulla qızı Əsgərova
Editor:Elmi redaktor: Vaqif Məmmədov; Ön sözün müəllifi: İsa Həbibbəyli
Language:Azerbaijani Turkic
Series:
Place:Naxçıvan
Publisher:“Əcəmi” Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi
Year:2013
Pages:496
ISBN:
File:PDF, 9.51 MB
Download:Click here

İbrahim Ethem Atnur. Osmanlı idarəçiliyindən Sovet idarəçiliyinə qədər Naxçıvan, 1918-1921. Azərbaycan dilinə çevirən: Q. İ. Əsgərova; Elmi redaktor: V. Məmmədov; Ön sözün müəllifi: İ. Həbibbəyli. Naxçıvan: “Əcəmi” NPB, 2013, 496 s.

MÜNDƏRİCAT

Türkiyədə Naxçıvan haqqında ilk monoqrafiya … 8
Qısaltmalar … 13
Giriş … 14

I BÖLMƏ

A. ŞƏRQ HƏRƏKATI VƏ TÜRK ORDUSUNUN QAFQAZA DAXİL OLMASI … 19
1. Birinci Dünya müharibəsinin sonlarına yaxın Qafqaz cəbhəsi … 19
2. Ərzincan müqaviləsi … 20
3. Brest-Litovsk sülhü … 22
4. Türk-irəli hərəkatı … 24
5. Trabzon konfransı (14 mart-14 aprel 1918) … 26
6. Türk irəli hərəkatının davamı … 28
7. Batumi konfransında (11 may-4 iyun 1918) Naxçıvan məsələsi … 32

B. Naxçıvanda Türk idarəsinin yaradılması … 36
1. Naxçıvan türk ordusunun gəlişinə qədər … 36
a) İrəvan vilayəti müsəlmanlarının kömək istəmələri … 42
b) Xəlil bəyin Naxçıvana gəlişi və fəaliyyəti … 45
c) Xəlil bəyin kimliyi və Naxçıvan məsələsi … 51
d) Andranikin fəaliyyəti və müsəlman əhaliyə edilən zülmlər … 54
2. Türk ordusunun Naxçıvana gəlməsi … 61
3. Yerli və inzibati təşkilatların yaradılması … 66
4. Türk hərbi hissələrinin Naxçıvana göndərilməsi … 70
a) Hərbi hissələrin yenidən nizamlanması … 73
b) Türk qoşunlarının ermənilərə qarşı apardığı mübarizə … 76
c) Könüllülər dəstəsinin yaradılması … 81

C. TÜRK ORDUSUNUN REGİONU TƏRK ETMƏSİ … 83
1. Regionu tərketmə əmri və görülən hazırlıqlar … 83
2. Bölgəni tərketmə əmri. Xalqın vəziyyəti … 90
3. Türk hərbi hissələrinin regionu tərk etməsi … 94

II BÖLMƏ

ARAZ VADİSİNDƏ FƏRDİ (ayrı-ayrı) HÖKUMƏTLƏR … 98
A. Araz Türk hökuməti … 98
1. Araz türk hökumətinin qurulmasına gedən yol … 98
a) İdarəetmə təşkilatların yaradılması … 98
b) Hərbi təşkilatların yaranması … 101
2. Hökumətin quruluşu … 106
3. Hökumətin hərbi hissələr sahəsində fəaliyyəti … 110
4. Ermənilərə qarşı aparılan mübarizələr … 119
5. Araz-Türk hökumətinin süqutu … 131
6. Araz-Türk hökumətinin Qars Müsəlman Şurası hökumətinə birləşməsi məsələsi … 133

B. NAXÇIVAN HÖKUMƏTLƏRİ … 138
1. Yerli hökumət – “Məhəllə hökuməti” dövrü … 138
2. Milli Şura hökuməti … 143
3. Xanlar “Diktator hökuməti” … 144

III BÖLMƏ

NAXÇIVANDA İNGİLİS VƏ ERMƏNİ İDARƏÇİLİYİ, AMERİKA GENERAL QUBERNATORLUĞUNUN YARADILMASI TƏŞƏBBÜSLƏRİ … 155

A. NAXÇIVANDA İNGİLİS İDARƏÇİLİYİ … 155
1. İngilis hərbi qubernatorluğunun təşkili … 155
2. Naxçıvanda ingilislərin fəaliyyəti … 159
3. İngilis siyasətində dəyişiklik və Naxçıvanın Ermənistana verilməsi məsələsi … 163
a) Xan Təkinskinin fəaliyyəti və Azərbaycanın mövqeyi … 169
b) Naxçıvan əhalisinin ingilis və erməni hakim dairələri ilə görüşləri və ilhaqa etirazı … 171
4. İngilislərin Naxçıvanı tərk etməsi … 181

B. NAXÇIVANDA ERMƏNİ İDARƏÇİLİYİ … 185
1. Naxçıvanın ermənilər tərəfindən işğalı … 185
2. Naxçıvanda erməni idarəetmə sisteminin qurulması … 189
3. Erməni idarəçiliyinin fəaliyyəti … 191
a) Vedi döyüşləri … 194
b) Araz vadisi müsəlmanlarınının kömək istəmələri və hadisələrin Türkiyədə və Azərbaycanda əks-sədası … 198
4. Naxçıvanda azadlıq mübarizəsinə hazırlıqlar … 204
5. Naxçıvanda döyüşlər və erməni idarəçiliyinin sonu … 208
6. Ermənistanda təlaş və müttəfiqlərin fəaliyyəti … 213

C. NAXÇIVANDA AMERİKA VALİLİYİNİN YARADILMASI PLANI … 217
1. Amerikalıların Qafqaza gəlməsi. Naxçıvanla bağlı fəaliyyətlər və siyasətləri … 217
2. Naxçıvanda bitərəf bölgənin elanı və Amerika valiliyinin yaradılması cəhdləri … 220
a) Naxçıvan və ətraf müsəlmanların Amerika Valiliyinin (general-qubernatorluğunun) təşkilinə münasibəti … 228
b) Polkovnik Riyin Naxçıvana gəlməsi və Haskel planının qüvvədən düşməsi … 229

IV BÖLMƏ

NAXÇIVAN TÜRKİYƏ VƏ AZƏRBAYCANIN NƏZARƏTİ ALTINDA … 235

A. Naxçıvanda Türkiyə və Azərbaycanın nüfuzu … 235
1. Türkiyə-Naxçıvan münasəbətləri … 235
a) Türkiyə üçün Naxçıvanın əhəmiyyəti … 235
b) Naxçıvanlıların Türkiyəyə münasibəti … 237
c) Naxçıvan məsələləri və Türkiyə … 239
d) Xəlil bəyin Naxçıvana göndərilməsi … 242
2. Azərbaycan üçün Naxçıvan məsələsi … 244
3. Azərbaycan-Naxçıvan münasibətləri … 246

B. NAXÇIVANDA YERLİ İDARƏ VƏ BÖYÜYƏN HADİSƏLƏR … 253
1. Güc mənbələri … 253
2. İnzibati, hərbi və iqtisadi təşkilat … 255
3. Amerika heyətləri ilə aparılan danışıqlar … 258
4. Mühacir (qaçqın) məsələsi … 262
5. Ermənilərlə mübarizə … 266
a) Əylis (Göqtan) məsələsi … 266
b) Sərhəd döyüşləri … 271
c) Naxçıvan ətrafında erməni zülmü … 274
6. Liderlər arasında gərginlik və idarəetmə sistemindəki mənfiliklər … 280

C. NAXÇIVANA HƏRBİ HİSSƏ GÖNDƏRİLMƏSİ MƏSƏLƏSİ VƏ ERMƏNİLƏRLƏ MÜHARİBƏ … 286
1. Naxçıvana hərbi dəstə göndərilməsi məsələsi … 286
2. Ermənistana qarşı nəzərdə tutulan hücum planları və Naxçıvan … 290
3. Naxçıvanda narahatçılıq və Xəlil bəyin Türkiyəyə qayıtması … 293
4. Mayor Veysəl bəy Naxçıvanda … 295
5. Gözlənilən məğlubiyyət … 297
6. Məğlubiyyətdən sonrakı hadisələr … 302
a) Əhali arasında şayiələr … 302
b) Şahtaxtıda müdafiə hazırlıqları və Naxçıvan Milli Şurasının maneəolma fəaliyyətlərinə türk hərbi dairələrinin reaksiyası … 304
c) Ermənilərə sülh təklifi … 314
7. Şahtaxtının işğalı … 319
8. Naxçıvandakı Azərbaycan hərbi qüvvələri və onların Türkiyəyə gətirilməsi məsələsi … 323

V BÖLMƏ

TÜRK-SOVET MÜNASİBƏTLƏRİNDƏ NAXÇIVAN (1920-1921 ) … 327

A. Naxçıvanda Türk-Sovet görüşü … 327
1. Türk-Sovet münasibətlərinin başlanması və Qızıl Ordunun Naxçıvana dəvət edilməsi … 327
2. Naxçıvanlıların Türk-Sovet yaxınlaşmasına etirazları … 344
3. Qızıl Ordu Naxçıvan yolunda … 349
4. Gözlənilən görüş … 352

B. QIZIL ORDU NƏZARƏTİNDƏ NAXÇIVAN … 358
1. Naxçıvanda sovetləşmə … 358
a) Revkomun (Naxçıvan İnqilab komitəsi) quruluşu və üzvləri … 358
b) Keçmiş rəhbərlərin aqibəti … 360
2. Türkiyəyə gedən ilk sovet heyəti və Gorus-Naxçıvan yolunun bağlanması … 361
3. Sovet Rusiyası-Ermənistan müqaviləsi (10 avqust 1920) və Naxçıvan … 364
4. Türk Qızıl hərbi hissəsinin müxtəlif fəaliyyətləri … 371
5. Türk Qızıl hərbi hissəsinin ərzaq məsələsi … 374
6. Qızıl Ordu ilə ermənilər arasında döyüşlər … 375

C. NAXÇIVANDA ƏRAZİ BÜTÖVLÜYÜNÜN TƏMİN EDİLMƏSİ … 378
1. Şahtaxtının işğalı üçün hazırlıqlar … 378
2. Naxçıvanda son qələbə … 384

D. GÜMRÜ MÜQAVİLƏSİNƏ GÖRƏ NAXÇIVANIN STATUSU VƏ SONRAKI PROSESLƏR … 389
1. Gümrü müqaviləsinə görə Naxçıvan … 389
2. Gümrü müqaviləsinə görə Naxçıvandakı dəmiryollarından ermənilərin istifadəsi üçün görülən işlər … 393
3. Naxçıvanın Ermənistana bağlanması məsələsi … 394
a) Sovet Azerbaycanın Ermənistana hədiyyəsi … 394
b) Naxçıvanlıların etirazı … 396
c) Naxçıvanın Ermənistana verilməsinə Türkiyənin
münasibəti … 398
d) Veysəl bəy və Vəlibəyov mübarizəsi … 401
4. Naxçıvanda türk-rus gərginliyi … 416
5. Naxçıvan əhalisinin bolşeviklərə qarşı üsyanı … 421

E. MÜQAVİLƏLƏRLƏ NAXÇIVANIN STATUSUNUN MÜƏYYƏNLƏŞDİRİLMƏSİ … 423
1. Moskva müqaviləsi və Naxçıvan … 423
a) Türk hərbi hissəsinin Naxçıvanı tərk etməsi … 428
2. Qars müqaviləsi və Naxçıvan … 429

Nəticə … 432
Biblioqrafiya … 435
Kataloq … 446

Related posts:

Bizans kısa kronikleri (Chronica byzantina breviora): Osmanlı tarihinin Bizanslı tanıkları (2013)
Hans Wilhelm Haussig. Theophylakts Exkurs über die skythischen Völker (1954)
Hans Wilhelm Haussig. Die Quellen über die zentralasiatische Herkunft der europäischen Awaren (1956)
Fahrettin Kırzıoğlu. Kars-Arpaçayı boyları eski merkezi Anı şehri tarihi, 1018-1236 (1982)
Said Ethem. The Turks of Borçalı in Georgia: Ethnic identity in borderland. Thesis (2010)
Gusan Askerov. Borçalı bölgesi (VII-XX. yüzyıllar). Yüksek lisans tezi (2020)
Mehmet Hüseyin Uray. Borçalı ve Kazak'ın sosyo-ekonomik yapısı (1728 tarihli Tiflis mufassal defteri...
Sabina Asanova. Azerbaycan'dan Orta Asya'ya sürülen Azeri Türkleri (1937-1938). Yüksek lisans tezi (...
Zəngəzur qəzasının kameral təsviri. 1874-cü il (2021)
Тупцокова Л. К., Хапизов Ш. М. Сведения о дагестанцах в исторической хронике Папуны Орбелиани «Вести...
Ali Kafkasyalı. Karapapak Türkleri (2013)
Hacıyev F. V. Qarapapaqlar və onların XIX əsr hərb tarixi (2005)
Rahmi Apak. İstiklâl Savaşında Garp Cephesi nasıl kuruldu (1990)
Münşe'ât-ı 'Atîk
Дарабади П. Г. Военно-политическая история Азербайджана, 1917-1920 годы (2013)
Mehman Ağayev. Milli mücadele yıllarında Türkiye ve Azerbaycan ilişkileri. Doktora tezi (2006)
Muhittin Birgen. İttihat ve Terakki'de on sene. 2. cilt (2006)
Muhittin Birgen. İttihat ve Terakki'de on sene. 1. cilt (2006)
Ufuk Erdem. Türk Ocağının kurucularından ve Teşkilât-ı Mahsusa'nın önemli simalarından Doktor Fuat S...
Ivar Lassy. The Muharram mysteries among the Azerbeijan Turks of Caucasia. Dissertation (1916)
Muhammet Erat. Milli Mücadele Döneminde Kazım Karabekir Paşa'nın faaliyetleri: 1919-1922. Doktora te...
Yalçın Murgul. Baku expedition of 1917-1918: a study of The Ottoman policy towards the caucasus. A m...
Babek Cavanşir. Kaşkay Türklerinin tarihi. Yüksek lisans tezi (2001)
Ahmet Altungök. IV. ve VIII. yüzyıllar arası Sasaniler dönemi Türk-Fars ilişkileri. Yüksek lisans te...
Mehmet Dağlar. Şah Tahmasb'ın dini siyaseti (1524-1576). Doktora tezi (2017)
Bedross der Matossian. Parçalanan devrim düşleri (2016)
Sedat Macit. Muhammed Muhsin Müstevfî'nin Zübdetü't Tevârîh'i. Yüksek lisans tezi (2017)
Robert G. Hoyland (ed). From Albania to Arrān (2020)
Ümit Gedik. Fazlullâh b. Rûzbihân-i Huncî'nin Mihmân-nâme-i Buhârâ'sı (inceleme-çeviri). Yüksek lisa...
Фазлуллах ибн Рузбихан Хунджи. Тарих-и алам-ара-йи Амини (1987)